करंडा
आंघोळ झाल्यानंतर आई घरातच एका कोपऱ्यात आरसा, फणी आणि करंडा घेऊन बसायची. सुरवातीला आई केस विंचरत असे. आधी ती तीचे ओले केस एका जुन्या लुगड्याच्या धडूपाने सुकवत असे. केस सुकविण्याची तिची एक विशिष्ट पद्धती असे. सुरवातीला काही वेळ ती केसांना धडुप गुंडाळून ठेवत असे. नंतर ती धडूपाने केस चोळून पुसून घेत असे. त्यामुळे केस कोरडे होत असत. नंतर मानेच्या एकेका बाजूला केस घेऊन धडुपाने त्यावर हलकेसे झटके देत असे. यामुळे केस मोकळे होत असत. नंतर दोन्ही हातांच्या बोटाने ती आपले केस सुटे सुटे करायची. केस मोकळे झाले की मग लाकडी फणीने ती आपले केस विंचरत असे. यावेळी ती अगदी सहजपणे केसातील गुंता काढायची. नंतर फणीतील केसांचा गुंडाळा काढून ती डाव्या पायाचा अंगठा व शेजारच्या बोटाच्या चिमटीमध्ये घट्ट पकडून ठेवायची. मग केसांना विशिष्ट पद्धतीने पकडून दोन्ही हातांनी तिचा नेहमीचा अंबाडा ती बांधत असे. त्याला ती बुचडा म्हणायची. अंबाडा बांधून झाला की मग आजूबाजुला पडलेले व पायाच्या अंगठ्याच्या चिमटीत धरलेले केस एकत्र करून ती वळचणीच्या बांबूत खोसून ठेवत असे.
केस व्यवस्थित विंचूरून झाल्यावर आई आपल्या पदराने तोंड स्वच्छ पुसून घ्यायची. त्यानंतर करंडा उघडून त्यांच्या झाकणाला आतून लावलेले मेण बोटावर घेऊन कपाळावर नेहमीच्या जागी लावायची. मग आरसा समोर धरून उजव्या हातांच्या अरंगळी (करंगळी शेजारील बोट) व आंगठ्याच्या चिमटीत करंड्यातील कुंकू घेऊन ते कपाळाच्या मधोमध लावलेल्या मेणावर गोल आकाराचा टीळा भरायची. कपाळावर कुंकू लावल्यावर पदराच्या एका टोकानं ती लावलेले कुंकू अगदी गोल व रेखीव करायची. कुंकू लावायचा हा आईचा नित्यनेम होता. यामध्ये कधीही खंड पडला नाही. मी कित्येक वेळा आई कुंकू लावत असताना बारकाईने पाहीलेले आहे. तीचं कुंकू लावणं खूप निगुतीचं असायचं. यामध्ये तिला कसलीही घाई वा गडबड चालत नसे. अगदी सावकाशपणे तिचं हे कामं चालत असे. कुंकू लावून झाल्यावर पुन्हा एकदा डोक्यावरचा पदर व्यवस्थित करत ती भिंतीतल्या देवळीत आरसा, फणी व करंडा ठेऊन पुढच्या कामाला लागायची. आईचा हा करंडा म्हणजे माझी लहानपणापासूनची कुतूहल व औसुक्याची वस्तू. कित्येक वेळा कुंकू लावण्याच्या वेळी मी तिला हा करंडा नेऊन सुद्धा देत असे.
आईचा हा करंडा लाकडी व सुबक उभा लंबगोल आकाराचा होता. करंड्याचे दोन भाग होते. एक करंड्याचा मुख्य भाग. हा भाग म्हणजे एक प्रकारचा छोटा गोल आकाराचा डबाच होता. याचा तळाचा भाग पसरट तर तोंडाकडे तो निमूळता होत गेलेला होता. यामध्ये कुंकू ठेवले जात असे. दुसरा भाग म्हणजे करंड्याचे झाकण. या झाकणाच्या वर मध्यभागी एक छोटसं कळसाच्या आकारचं लाकडी कोरीव टोक बसवलेलं होतं. त्यामुळे झाकण एखाद्या टोपासारखे दिसत असे. या झाकणाच्या आतील खोलगट भागात मेण चिटकवून ठेवलेले असायचे. हे झाकण खालच्या कुंकवाच्या भागावर घट्ट बसावे म्हणून खालच्या भागाच्या तोंडाला एक खाच केलेली असे. एकदा का हे झाकण बसवले की आतील कुंकू अगदी सुरक्षित पेटीत ठेवल्याप्रमाणे राहत असे. आईचा हा करंडा म्हणजे वस्तूकलेचा एक सुंदर व सुबक नमुनाच होता. या करंड्याच्या झाकणावर व खाली तळाला दोन गोल रेघांच्या मध्ये कोरीव नक्षीकाम केलेले होते. साधाच पण अत्यंत देखणा असा हा करंडा आमच्या घरातील देवळीत देवासारखाच शोभून दिसत असे.
‘करंडा’ ही पारंपरिक भारतीय संस्कृतीतील एक लहान पण महत्त्वाची वस्तू आहे. प्रत्येक घरात करंडा हमखास असतोच. भारतीय स्त्रीच्या सौभाग्याचे प्रतिक असलेल्या कुंकवाचे पात्र म्हणून करंड्याला भारतीय संस्कृतीत मानाचे स्थान प्राप्त झालेले आहे. सौभाग्यचिन्ह असलेल्या कुंकवाच्या साठवणीसाठी वापरला जाणारा हा करंडा अनादी काळापासून विविध स्वरूपांत आपले अस्तित्त्व टिकवून असलेला आढळतो. भारतीय संस्कृतीच्या विविध काळात या करंड्याचे रुप व स्वरूप बदलत गेलेले दिसून येते.
वैदिक काळात स्त्रिया कुंकू, हळद यांसारख्या सौभाग्याचे प्रतिक असलेल्या पदार्थांचा उपयोग करत. त्या काळी कुंकू ठेवण्यासाठी मातीचे किंवा शंख-धातूचे लहान डब्यासारखे भांडे वापरले जात असे. सिंधू संस्कृतीतील उत्खननांमध्ये लहान भांडी सापडलेली आहेत. ती हळदी कुंक ठेवण्यासाठी वापरली जात असावीत. प्राचीन काळात सौभाग्यचिन्हांना धार्मिक महत्त्व लाभलेले होते. या काळात धातू, माती, किंवा हस्तिदंतापासून करंडा तयार केला जात असे. याच काळात भरतमुनींचे नाट्यशास्त्र व कौटिल्याचचे अर्थशास्त्र यामध्ये स्त्रियांच्या अलंकार सज्जतेसाठी वापरल्या जाणाऱ्या वस्तूंच्या उल्लेखांमध्ये अशा भांड्यांचा सूचक उल्लेख आढळतो.
पुढे मध्ययुगीन काळात करंड्याला कलात्मक रूप प्राप्त झालेले दिसते. या काळात ग्रामीण भागात माती किंवा लाकडी करंडे वापरण्याची परंपरा होती; मात्र याच काळात राजघराण्यांमध्ये चांदी, पितळ किंवा सोने अशा मौल्यवान धातूंचे करंडे वापरले जाऊ लागले होते. यावर कोरीव नक्षीकाम, देवी-देवतांची प्रतिकं किंवा सौभाग्यचिन्हे कोरली जात होती. म्हणून या काळात करंडा ही केवळ सौभाग्याचेच नव्हे, तर सांस्कृतिक मूल्य असलेली वस्तू बनली होती. पुढे अर्वाचीन काळात करंडा हे पारंपरिक वारशाचे प्रतिक मानले गेले. याच काळात लाकूड, धातू, काच यांचा वापर अधिक वाढलेला दिसून येतो. काही करंडे तर लग्न, सण अशा विशेष समारंभांमध्ये भेटवस्तू म्हणून दिले जाऊ लागले. या काळात सांगली, कर्नाटक, विदर्भ अशा विविध प्रांतांमध्ये पारंपरिक लोककलांद्वारे सजवलेले करंडे प्रचलित होते.
स्वातंत्रोत्तर काही काळ करंडा ही कुंकवाची पारंपरिक डबी सौभाग्यवती स्त्रियांसाठी सांस्कृतिकदृष्ट्या महत्त्वाची असलेली दिसते. या काळात काच, धातू, सिरेमिक, हस्तकला आणि आधुनिक डिझाइनसह विविध स्वरूपात करंडा उपलब्ध होता. मात्र स्वातंत्र्यानंतर देशात औद्योगिक क्रांती झाली. याकाळात अनेक लहान - मोठे सौंदर्य प्रसाधनं निर्मिती करणारे प्रकल्प उभे राहिले. अत्याधुनिक तंत्रज्ञान, नाविन्याचा सोस आणि बदलती जीवनशैली यामुळे याकाळात आहार, विहार आणि आचार तथा राहणीमान यामध्ये कमालीचा बदल झाला. अलीकडील पंचवीस - तीस वर्षांत तर बहुतांश जण पाश्चात्य संस्कृतीचे अंगीकरण करताना दिसतात. आज पायाच्या नखाच्या रंगापासून ते केसांच्या रंगापर्यंत सर्वच प्रकारच्या सौंदर्य प्रसाधनांचा सर्रास वापर होताना दिसत आहे. स्त्रीचे सौभाग्य लेणं आणि अलंकार देखील यातून सुटलेले नाहीत. आणि कुंकवासाठी तर आज अनेक पर्याय उपलब्ध असलेले दिसतात.
आज पन्नाशीच्या पुढच्याच काही ठराविक स्त्रियांच्या कपाळावर कुंकवाचा गोल रेखीव टीळा पहावयास मिळतो. अर्थात यास काही आदिवासी वा इतर जमाती अपवाद असू शकतात. मात्र ‘सौभाग्य लेणं’ ही देखील आज एक फॅशन झालेली दिसत आहे. पायातील जोडव्यापासून भांगातील बिंदीपर्यंतच्या स्त्री - सौभाग्याच्या सर्वच अलंकारात आज पारंपारिक आणि आधुनिकतेचा नावीन्यपूर्ण शैली आविष्कार पहावयास मिळतो. आज सवाष्ण किंवा धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यातच कुंकूवाचा वापर होताना दिसत आहे. काळ बदलतो आहे. स्त्री घराबाहेर आपली क्षमता सिद्ध करत आहे. नोकरी, उद्योग, व्यापार या सर्वच क्षेत्रात स्त्रीया आघाडीवर आहेत. त्यामुळे स्थळ, काळ व परिस्थितीनुरूप स्त्रियांना आपली संस्कृती व परंपरा सांभाळण्यास मर्यादा येत आहे. तरीही पारंपारिक प्रतिकांसाठी आजची स्त्री सकारात्मक व कटिबद्ध असलेली दिसते. त्यामुळेच ती आज पर्यायी साधनांचा वापर करताना दिसत आहे. या विचारातूनच कुंकुवाला देखील आज पर्याय निर्माण झालेला दिसत आहेत.
आज बहुतांश स्त्रीया कुंकवाऐवजी ‘टिकली’ या पर्यायाचा अवलंब करताना दिसतात. सौंदर्य प्रसाधनाच्या दुकानात विविध आकाराच्या टिकल्या आता उपलब्ध आहेत. विविध रंगांमध्येही त्या उपलब्ध आहेत हे वेगळं सांगायला नको. परंतु अहेवपणाचं आणि सौभाग्याचं प्रतिक असलेले कुंकू मात्र आज दुर्मिळ झालेलं दिसत आहे. आज केवळ एखादा धार्मिक विधी, सण, सांस्कृतिक व कौटुंबिक उत्सव, सवाष्ण वा ओटीभरण अशा समारंभातच हळदी - कुंकवाचा वापर होताना दिसत आहे. अशा समारंभात आज करंड्याचं दर्शन होते. मात्र करंडा देखील आज नवनव्या रंगरूपात आविष्कृत झालेला दिसत आहे.
आधुनिक आणि नाविन्याच्या तथा फॅशनच्या या युगात पारंपारिक लाकडी करंडा मात्र अस्तित्वाच्या कडेलोटावर असलेला दिसतोय. आज घरांमध्ये विविध काच, धातू, सिरेमिक, हस्तकला आणि आधुनिक डिझाइनसह विविध रंग, रूप व आकर्षक आकारात कोरीव नक्षीकाम केलेले करंडे दिसतात. मात्र यातून परंपरा व संस्कृतीपेक्षा श्रीमंतीचं व प्रतिष्ठेचेचं अधिक दर्शन घडवले जात आहे. पारंपारिक लाकडी करंडा हा आपल्या लोकसंस्कृतीच्या वैभवाचं प्रतिक आहे. भारतीय स्त्रीची पतिनिष्ठा आणि तिच्या कौटुंबिक सौख्याचा तो साक्षीदार आहे. भारतीय लोकसंस्कृतीत करंडा ही केवळ घरातील एक वस्तू नसून तो स्त्रीच्या सौंदर्य, श्रद्धा आणि परंपरेचा वारसा आहे. करंड्याच्या रूपात आपणास आपला इतिहास, समाज, धर्म आणि कला यांचा संगम दिसतो.
पूर्वी हा करंडा देवळीत, फरताळात किंवा देवघरात असायचा. आता विभक्त कुटुंबामुळे तर तो बहुतांश घरात दिसतच नाही. पूर्वी नात, आई आणि आजी एकच करंडा वापरत असत. मुलीच्या लग्नात तिला करंडारूपी सौभाग्याचं लेणं देऊन सुवासिनीचा वसा जपला जात असे. ती देखील हाच सवाष्णतेचा वारसा पुढच्या पिढीला प्रदान करत असे. आजही लग्नात करंडा दिला जातो मात्र त्यामध्ये लोककला आणि हस्तकलेचे रूप दिसत नाही. अशातच काही प्रादेशिक रीती - रिवाज, रूढी - परंपरेत वैविध्य तथा वेगळेपण असलेले दिसते. काही प्रदेशात स्त्रीला अहेवमरण आल्यास तिच्यासमवेत तिचा करंडा देण्याची प्रथा असल्याचे दिसते. त्यामुळे बहुतांश घरातून असे करंडे कमी होत आहेत. अशा पारंपारिक आणि आधुनिक, तंत्रज्ञानयुक्त तथा नाविन्याच्या या गडद युगात पारंपारिक लाकडी करंडा दिसेनासा होताना दिसत आहे.
आज ज्या घरात लाकडी करंडा आहे तेथे तो कुठेतरी अडगळीत पडलेला आहे. पारंपरिक कार्यक्रमाच्या वेळी मात्र आधुनिक नव्या शैलीचा करंडा वापरला जात आहे. आमच्या घरात आईचा तो करंडा मात्र अजूनही आहे. अखेरपर्यंत आई तोच करंडा वापरत होती. आई सवाष्ण गेली. जातानाही तिच्या कपाळावर त्याच करंड्यातील कुंकवाचा ठळक टीळा होता. आज आईला देवघरात येऊन महिना उलटला आहे. आई नेहमी सांगायची ‘’करंडा बाईच्या स्त्रीत्वाचा जणू आरंभबिंदूच असतो. तिच्या नव्या आयुष्याचं, नव्या नात्यांचं प्रतिक म्हणजे करंडा असतो. आईच्या बोलण्यातून ‘करंडा म्हणजे फक्त हळद-कुंकवाची डबी नव्हे. तर तो एका स्त्रीच्या संपूर्ण आयुष्याचा, तिच्या आशा-अपेक्षा-श्रद्धांचा आणि मांगल्याच्या प्रवासाचा साक्षीदार आहे‘ असे सतत जाणवतं असे. आज आईच्या त्या करंड्याची तांबड्या काळ्या पॉलिशची थोडी झीज झालेली आहे , पण त्यावरची साधी नक्षी अजूनही साजिरी वाटते. जेंव्हा त्याच्याकडे नजर जाते, तेव्हा आठवते ती माझ्या आईची शांत मुद्रा. मऊ नऊवारी सुती साडी नेसलेली, कपाळावर गडद कुंकवाचा ठसठशीत टिळा, आणि हातात तो करंडा घेतलेली आईची सात्विक सतेज मूर्ती.
करंडा म्हणजे केवळ लोकसंस्कृतीतील पारंपरिक सौभाग्याचं मूळ लेणं असलेलं कुंकू ठेवायची लाकडी डबी नसते; तर करंडा म्हणजे अनेक पिढ्यांच्या सण, पूजा- अर्चा, संकल्प आणि ओवाळणीच्या आठवणींचा साठा असतो. करंडा हे फक्त सवाष्ण तेचे साधन नसते, तर तो एक श्रद्धेचा, संस्कृतीचा आणि स्त्रीत्वाचा कोमल साज असतो. कुळातील स्त्रियांच्या पवित्र आणि मंगल परंपरेचा तो पिढ्यानंपिढ्याचा साक्षीदार असतो. करंड्याच्या झाकणाखाली फक्त कुंकू नसतं. तर त्यामध्ये आपल्या कुळातील स्त्रीची शांतता, तिच्या आयुष्याची ओळख, तिच्या प्रेमाची आणि श्रद्धेची ओढ असते. करंडा हा स्त्रीच्या जीवनात तिच्या सौंदर्य, श्रद्धा, संस्कृती, आत्मभान आणि कुटुंबमूल्यांचा मंगल संगम घडवतो. तो स्त्रीच्या ‘सौभाग्यवती’ अस्तित्वाचे नाजूक पण अत्यंत सशक्त प्रतिक असतो.
आज ज्या घरात हा करंडा आहे तिथं आजही समस्त सवाष्णतेचा वास जाणवतो. म्हणूनच आपल्या घरातील कौटुंबिक सौख्य समृद्धीचा व पवित्र स्मृतिंचा साक्षीदार असलेला हा लाकडी करंडा अडगळीत न पडता माजघरात दिमाखात दिसावा हीच अपेक्षा!
डॉ. अशोक शिंदे
प्राध्यापक, मराठी विभाग,
मुधोजी महाविद्यालय, फलटण
